शिवमंदिर समुहाचे गाव - धोत्रा नंदई भाग -2
स्थान :- ता देऊळगावराजा जि . बुलढाणा, चिखली - जालना महामार्गावर चिखली पासून ३५ कि.मी .
शिवपुराणात अशी कथा सांगितली जाते की, ब्रम्हदेवाची मानसपुत्री संध्या हीने भगवान शंकराची तपश्चर्या करून भक्तवत्सल शिव शंकररास या तपश्चेतून प्रसन्न केले . शिवस्तवन करतांना म्हटले की " भगवान, आपण निराकार आहात .परम ज्ञानगम्य आहात मापण स्थूल नाहीत की सूक्ष्मही नाहीत . आपण शर्व, शांत स्वरूप आहात .निर्मल,निर्विकार आहात .आपणचं अद्वितीय शुद्ध, सच्चीदानंदमय, सहज निर्विकार आहात आपलं रूप शुद्ध,मनोहर, रत्नमय, आभूषिनांनी भूषित कर्पूराप्रमाणे गौर वर्ण आहे . आकाश, पृथ्वी, दिशा, जल, तेज, काल ही सर्व आपलीच रुपे आहेत . सृष्टीचा निर्माता व संहारकर्ता, सर्व दिशांनी नेत्र व मुखे,हात, पाय, देवाचे निर्माते व या परमात्मा पालिकडे दुसरी कोणतीच वस्तु नाही ते निष्कल, सर्वज्ञ, त्रिगुणाधिश्वर साक्षात परब्रम्ह आहेत . सर्व विश्व त्यांचेच रूप आहे . " संध्येच्या तपश्चचर्या पाहून शिव शंकरांनी सृष्टी संचलनार्थ वर दिले . मेधातिथी ऋषीच्या ज्योतिष्टोम यज्ञात पूर्वजन्मीची प्रतिज्ञा ही यज्ञात शरीर समर्पन करून पूर्ण होईल असा वर दिला . तिचे शरीर या यज्ञात दग्ध होऊन त्याचा अलक्षित गंध सर्वत्र पसरला सपूर्ण शरीरास सूर्यमंडलात पोहचविले . सूर्याने पितर व देवांना तृप्त करण्यास दोनभागात विभक्त केल . प्रातः संध्या देवांना प्रसन्न करणारी झाली व सायं संध्या पितरांता आनंद देणारी ठरली . पुढे हीच मेगतिथीची बुद्धीमती पुत्री अरुंधती या नावाने विख्यात झाली . पुराणामधील या मिथकामधे अर्थ दडलेला असतो व त्याचे शास्त्र म्हणजे मिथकशास्र होय . जगभरात आता या शास्त्रास महत्व प्रात्प झाले आहे .
प्राचीन मंदिर निर्माणावर याचा प्रचंड प्रभाव दिसून येतो . धोत्रा येथे तीन अत्यंत प्राचीन व भव्य शिव मंदिरे आहेत . विशेष म्हणजे तीनही मंदिरे पूर्वमुखीच आहेत . गावाबाहेर पूर्व दिशेलाच असलेले शिव मंदिर हे प्राचीन वास्तुशिल्पाचे अप्रतिम नमुना आहे. गावाबाहेर एका शेतात हे मंदिर असून आता पुरातत्व विभागाच्या कार्यक्षेत्रात आहे . या वास्तुच्या पाठीमागाच्या म्हणजे पश्चीम बाजुला लोखंडी गेट मधून प्रवेशा करून मंदिराला वळसा घालून मुख्यद्वारावर पोहचतो . मंदिराच्या अगदी समोरच पश्चिम दिशेस मुख असलेला नंदीशिल्प नंदि मंडपात विराजमान झालेला आहे . पूर्वी चार दगडी स्थंभावर हा नंदीमंडप दगडी गोलाकार छतासह उभा असावा हे तेथील अवशेषावरून लक्षात येते . नंदी मंडपाचा चौथरा आता शिल्लक असून या मध्ये कोरीव नक्षीकाम केलेल्या दगडी शिळा दिसून येतात . पायऱ्यावर समभूज चौकोनांची उठावदार पट्टयाच्या रांगा कोरलेल्या आहेत . शिव आज्ञेचे पालन करत मंदिरापुढे हे नंदीशिल्प शांतपणे न्याहळतांना शिवभक्तीची एक निर्मळ, स्वच्छ, निर्हेतूक,अलौकिक छटा मनात निर्माण झाल्याशिवाय राहवत नाही .
पूर्वमुखी मंदिरास अगदी नंदी मंडपाच्या पायऱ्या प्रमाणेच नक्षीयुक्त पायऱ्या आहेत .या पायऱ्या आपल्याला २.२० मी x२.०० मी मापाच्या व्हरांड्यात घेऊन जातात . अगोदर येथे खांबावर उभे असलेला मंडप होता . समोरच सभामंडपात जाण्यासाठी द्वार आहे . द्वारावर दोन्ही बाजूस लाकडी खांबास जशी नक्षी असते तशी दगडी खांब कोरलेली आहेत . या दरवाज्यातून आपण सभामंडपात पोहचतो . हा मंडप नक्षीयुक्त भक्कम खांबावर उभा आहे . सभामंडपाचे माप ५ मी x ५मी असे असून मध्यवर्ती चौथरा २ .८० x २.८० मी मापाचा आहे . हा चौरसाकृती भाग सभामंडपात लक्षात येतो . दोन्ही बाजूस पुन्हा १ मीx १ मी चे चौरसाकृती कोनाडे असून त्यामध्ये सुंदर नक्षी युक्त देवकोष्टके असून आता ती रिकामी आहेत . अंतराळातही अशीच देवकोष्टके आहेत . अंतराळत गर्भ गृहाचे द्वार आहे . गर्भगृह देखील २.०५ मी २.o५ मी.चे चौरसाकृती आहे अंतराळ व गर्भगृह प्रचंड अंधार आहे . या ठिकाणी बॅटरी आवश्यक आहे . गर्भगृहाच्या द्वारावर अगदी व्हरांड्यातीत मुख्य द्वारा सारखेच नक्षीकाम केलेले दिसून येते . उबंरठ्यावर दोन बाजूस दोन किर्तीमुखे अगदी शोभमान वाटतात . भूमीगत गर्भगृहाच्या मध्यभागी धोत्रा नंदाईचे शिवलिंग शेकडो वर्षा पासून विराजमान आहे . या मंदिरात आल्यावर सभामंडपात शांत डोळे बंद करून बसल्यावर मनाचा थकवा निश्चीतच कमी झाल्या सारखा होतो . हजारो वर्षा पासून हा सभामंडपाचा भाग याच कार्यासाठी आपले पूर्वज नित्य नियमाने करत होते . मंदिरावरील प्रत्येक शिल्पास एक अर्थ असतो . आपण आपली एखादी संस्था,संघटना वा पक्ष उभा करतांना त्याचा लोगों बनवितो यामधे प्रत्येक बारीक गोष्टीचा आपण अर्थ लावतो . मग अशा मंदिरावरील शिल्पे तयार होण्यास अनेक वर्षे लागली ती कोरतांना प्रत्येकामागे एक विचार, एक तत्व निश्चीतच असावे . छत देखीत झीक झॅक चौरसाकृतीने निमुळते होत गेलेले आहे .
सपूर्ण मंदिर बाहेरून अत्यंत आर्कषक दिसते . त्यावरील सूक्ष्म उठावदार व एकसंघ मापात असलेली नक्षी अत्यंत मोहक वाटतात . पदम कंस, नागफणी असलेले आडवे कंस व समभूज चौकोणाची उठावदार पट्टया पावर दिसून येतात . मंदिराची उंची यापेक्षाही अधीक असावी असा अंदाज बांधता येतो . साधारणपणे १ .३० मी उंचीचा या मंदिराचा चौथरा आहे . नित्य नियमाने पूर्व दिशेची पहीली सूर्य किरणे या मंदिरावर पोहचतात जणू काही या मंदिराची प्रेमरूपी पहीली साऊली या गावावर शिवतत्वाने पडते . हा कृपा आर्शिवाद शिवाचा आहे तो गावकऱ्यांनी जपला पाहीजे आपल्या समृद्ध वारश्याचे सिमेंटीकरण अन ऑईलपेन्टीकरण होऊ न देणे ही त्यांची जबाबदारी आहे .
संजय खांडवे
