*विजयादशमी :एक प्राचीन परंपरा*
〰️〰️〰️〰️〰️
धन्य आजि दिन ।
जाले संतांचे दर्शन।।
जाली पापातापा तुटी।
दैन्य गेले उठाउठी।।
जाले समाधान।
पायी विसावले मन।।
तुका म्हणे आले घरा। तो चि दिवाळी दसरा।।
संत तुकाराम महाराज यांच्या अभंगात दिवाळी, दसरा या दोन्ही सणाचा उल्लेख येतो .यामध्ये जगद्गुरु म्हणतात संतांचं दर्शन झालं तो दिवस धन्यतेचा असतो. सगळी पाप- ताप नाहीसे होत असतात आणि आपल्या जीवनातील दिनवाण्या गोष्टी दूर होतात आणि या संतांच्या पायी मन विसावलं की त्यामुळे आपल्याला समाधान प्राप्त होतं. जीव सुखावतो . त्यांचं घरी येणं म्हणजे तोच आपला दिवाळी आणि दसरा आहे. प्राचीन काळापासून दिवाळी आणि दसरा हे सर्वात मोठे सण मानले जात होते. संतांचे घरी येणे याचा संमंध जगद्गुरुंनी दिवाळी आणि दसरा या सणाची जोडला आहे. यावरून आपल्याला प्राचीन काळातील चालत आलेल्या या सणांचे महत्त्व समजते. मुळात भारतीय संस्कृतीमध्ये सण आणि उत्सव हे कृषी परंपरेशी निगडित आहेत जवळपास सर्वच सण हे कृषीशी नाळ जोडलेले आपल्याला दिसतात. सण आणि उत्सव हा समृद्धीच्या आणि भरभराटीच्या काळातील एक कौटुंबिक व समाज जीवनाशी समरस असलेला भाग आहे. अश्विन प्रतिपदे पासून सुरू होणारा नवरात्र उत्सव म्हणजे शक्ती पूजेचा कालखंड मानला जातो. शरद ऋतूमध्ये येणारा हा शक्ती पूजेचा उत्सव म्हणजे या काळात सृष्टी अत्यंत प्रसन्न झालेली असते. वर्षाकाळ संपून गेलेला असतो शेतकऱ्याच्या शेतात समृद्धी आणि संपन्नता ही ओतप्रत भरलेली असते सर्व बाजूने आनंदच आनंद असतो हा सर्वकाळ सुखाचा असतो. शेतीचा शोध स्त्रीने लावला. तिने तिच्या निरीक्षणातून हे संशोधन घडवून आणले. नवरात्रात नऊ दिवस मातीमध्ये नऊ प्रकारचे धान पेरून एक प्रकारे त्या धानाची उगवण क्षमता तपासली जाते की काय असेच वाटते. स्त्री व माता म्हणजे भूमाता या सृजनतेच्या प्रतीक मानल्या गेल्या. नवनिर्मितीचा हा काळ मातृ शक्तीशी जोडणे सहाजिकच आहे. कोल्हापूरची अंबाआई, तुळजापूरची भवानी आई, पुण्याची जोगेश्वरी, आंबेजोगाईची जोगाई, माहूर, वणी ही जशी आपली शक्तीपीठे आहेत तशीच प्रत्येक गावागावात जाखाई,भोनाई, जोखाई, डोंगराई, मसाई, वांजाई, सोजाई, खामजाई, रेणुकाई, काली, मातृका, यल्लमा, मरीआई ,मरदडी, तेलाई, पोलरमा, शिवाई ,तुकाई,आजुबाई अशी प्रत्येक गावोगावी देवीची दैवत आपण अनादी अनंत कालापासून पूजत आलो. या दैवतांच्या सानिध्यात राहून आपण आपले कौटुंबिक संस्कार जसे लग्न ,मुंज ,जावळे ओटी भरणे, जोगवा मागणे जणूकाही त्यांच्या उपस्थितीतच करत आहोत असे जाणवते. त्या गावची लेक बाळ एकदा का होईना बाळ जन्मल्यानंतर त्याचं मस्तक आईच्या पुढे टेकून आणते . आईचं ओटी भरणे आणि दहीभाताच बोनं देणे ही ती माऊली कधीही विसरत नाही. या परंपरा आपल्याला हेच दर्शवितात म्हणून नवरात्र हा शक्तीच्या कृतज्ञतेचा उत्सव मानला जातो.
आश्विन शुद्ध दशमी म्हणजेच विजयादशमी हा या नवरात्रातील दहाव्या दिवशी येणारा महत्त्वाचा सण मानला जातो.
" दसरा सण मोठा, नाही आनंदाचा तोटा."
बालपण चा प्रसंग आठवतो एकत्रित कुटुंब पद्धतीत आम्ही त्या काळात दसरा साजरा करण्यासाठी आमच्या आई-वडिलांसोबत आम्हीही गावाकडे सर्व एकत्रित यायचो. सर्वांनी नवीन कपडे घेतल्याचं कुतूहलही असायचं. त्यावेळेस अगदी दुपारपासूनच घरच्या बैलगाड्या सजवण्याची लगबग सुरू होत असे. लाकडी बैलगाड्यांना गेरूच्या रंगाने रंगवून त्यावर चुन्याचे ठिपके मारून बैल जोडी अगदी पोळ्या मधल्या बैलांसारखी सजवून आम्हाला कामावरचा गडी त्या बैलगाडीत बसून शेताकडे शिलंगण खेळण्यासाठी घेऊन जायचा.गावातील पाच पन्नास गाड्या त्या वाटेने धुराळा उडवत धावत जायच्या आणि आपल्या शेतात असलेल्या आपट्याच्या झाडाची पानं तोडून सोनं म्हणून आम्ही ती लुटायचं याशिवाय शेतात असलेल्या ज्वारीची पानं आणि कंणस सोनं म्हणून घरी घेऊन यायचो. घरी आल्याबरोबर ती आपल्या दैवतापुढे ठेवून घरी ओवाळणी केली जायची व सर्वप्रथम मारुतीला हे सोन अर्पण करून सायंकाळी घरातील व शेतीच्या उपयोगी असणाऱ्या शस्त्रांचे पूजन करायचे. संपूर्ण गावभर आपल्या आई-वडिलांचा आशीर्वाद घेऊन मोठ्यांच्या आशीर्वाद साठी आम्ही फिरायचो असा हा आम्ही अनुभवलेला दसरा सण अजूनही स्मरणातून जात नाही.
विजयादशमी या सणाला काही पौराणिक सांस्कृतिक व ऐतिहासिक सुद्धा महत्त्व आहे. विजयादशमी ही साडेतीन मुहूर्तापैकी एक शुभ मुहूर्त मानले जातो . धार्मिक मान्यतेनुसार अश्विन शुद्ध दशमीला याच दिवशी रामाने रावणाला हरवून विजय प्राप्त केला होता. महाभारतात पांडवांनी याच दिवशी आपला अज्ञातवास संपल्या नंतर शमीच्या झाडाच्या डोलीत ठेवलेली शस्त्रे बाहेर काढून ती सर्व शस्त्रे स्वच्छ करून पूजनानंतर धारण केली होती. म्हणून शमीच्या झाडांची म्हणजेच आपट्याच्या झाडांची पाने याला विजयादशमीच्या सणामध्ये विशेष महत्त्व आहे. दशमीचे दिवशी पुरुषांनी ईशान्य दिशेला जाऊन शमीच्या वृक्षाखाली अपराजिता देवीची यथाचीत पूजन करावे म्हणजे अपराजिता आपल्याला विजयाचा आशीर्वाद देते. अशी ही एक परंपरा काही ठिकाणी बघायला मिळते की त्या शमीच्या वृक्षाची पूजन केल्यानंतर वृक्षाच्या मुळाशी असलेली ओलसर माती पूजेच्या अक्षतासह घ्यावी व ती वाजत- गाजत घरी आणावी. असेही शमी पूजन काही ठिकाणी केले जाते. विजयादशमीला शस्त्र पूजनाला विशेष असे महत्त्व असते.आपापल्या व्यवसायाशी निगडित असलेली साहित्याची पूजन त्या काळामध्ये केले जाते. पावसाळा संपला की शरद ऋतुला प्रारंभ होत असतो म्हणून लढवय्यांच्या अंगी उत्साह संचारत असे. लढाईसाठी लागणारी शस्त्रे पावसाळ्याच्या काळामध्ये वापरात येत नसत म्हणून ती आता बाहेर काढून सीमाल्लोघन करण्यासाठी स्वच्छ करून सज्ज ठेवत असत.
आपल्या भारतात हिमालयापासून अगदी कन्याकुमारीपर्यंत विजयादशमी साजरा होत आलेली आहे. एवढेच नव्हे तर नेपाळमध्येही नवरात्र व दसरा साजरा केला जातो .तामिळनाडूमध्ये नवरात्र सण हा मुख्यतः स्त्रियांचा समजला जातो. म्हैसूर मधील दसरा हा जगप्रसिद्ध आहे. चामुंडा देवीने महिषासुराचा वध केला अशी दंतकथा या म्हैसूरच्या बाबतीत सांगितली जाते. म्हैसूर राज्याची कुलदेवता असलेली चामुंडेश्वरी ही म्हैसूर मधील चामुंडी डोंगरावर वसलेली आहे. त्या ठिकाणी तिचे भव्य मंदिर आहे. शहराच्या नावाची रूपे अशाच पद्धतीने बदलत गेली महेश मंडळ मग महेश पूर आणि आताचे म्हैसूर असे महिषासुरमर्दिनीचे निवासस्थान म्हणून म्हैसूर शहराला मानले जाते. बेळगाव मध्ये ही दसरा साजरा करण्याची जुनी परंपरा आहे. राजस्थान हा शक्ती व शौर्याचा उपासक असलेला प्रदेश आहे. राजस्थानमध्ये ही नवरात्राला विशेष असे महत्त्व आहे येथे 'खडग' स्थापनेची परंपरा आहे. नऊ दिवस या खडगापुढे दीप स्थापना करून ती परंपरा जपली जाते. हा नंदादीप अखंड नवरात्रीमध्ये तेवत ठेवला जातो .या काळात व्रत व खानपनाची पद्धतही इतरांपेक्षा वेगळी आहे. उत्तर भारतात विजया दशमी व नवरात्र या काळात रामलीलाचे आयोजन केले जाते. मध्य प्रदेशांमध्ये 'नौरता' म्हणजेच नवरात्र 'गरभा' या भावना आविष्कारातून हा विजयादशमी पर्यंत साजरा करण्याची परंपरा आहे . गुजरात मध्ये विशेष करून विविध प्रकारचा गरभा या काळामध्ये खेळला जातो .आंध्र प्रदेश मध्ये जवळपास महाराष्ट्रात ज्या पद्धतीने दसरा साजरा केला जातो तीच परंपरा आपल्याला दिसते. बुंदेलखंडामध्ये याला 'सुअरा' असे म्हणतात. हिमाचल प्रदेशातील 'कल्लूचा' दसरा आहे. मनाली येथे विजयादशमीचे कार्य 'हिडंबा' देवी शिवाय पूर्ण होत नाही अशी परंपरा आहे. याच हिडिंबा देवीचा भाद्रपद शुद्ध द्वितीया मासारंभामध्ये मराठवाड्यातील जालना जिल्ह्यातील पारध या गावी मोठा उत्सव होत असतो.
तुळजापूरची तुळजाभवानी आई व कोल्हापूरची अंबाई मंदिरात अश्विन प्रतिपदेपासून तर दशमी पर्यंत मोठ्या प्रमाणात विविध परंपरेंची रेलचेल असते नवरात्रात गोमुखाजवळ पाच घट आणले जातात . एक सभा मंडपाच्या ईशान्येला दुसरा देवी समोरील शिव मंदिराजवळ तिसरा तिसरा त्रिशूलाचा ओवरीत आणि इतर टोळ भैरव मंदिर आणि मातंगी मंदिर याजवळ हे घट बसविले जातात. ही तुळजाभवानी मंदिराची परंपरा आहे असेच घट हे अंबाबाईच्या मंदिरातही बसवले जातात यामध्ये सोने-चांदी, रत्न अगदी सात नद्यांचे पाणी आधी टाकले जातात. छत्रपती शिवाजी महाराजांनीही आपल्या राज्याभिषेकप्रसंगी अशाच प्रकारच्या घटांची रचना सिंहासनाजवळ केली होती. त्यामध्ये दूध, मध माणिक, मोती आदींची रेलचेल करून त्या घटाच्या काठावरती रेशमी सुशोभन केले होते. थोडक्यात घट रचनेला आपल्या भारतीय परंपरेमध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे. आदि मायेची रुपे असलेली ह्या देवींना चंडी ,दुर्गा ,काली, अन्नपूर्णा, आधी रूपांमध्ये नवरात्रात पुजले जाते आणि मग दशमीला म्हणजेच विजयादशमीला याचा समारोप होतो. शौर्य आणि मातृशक्तीला कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा सण आपल्याला असत्याकडून -सत्याकडे, तमाकडून- तेजाकडे, अमंगला कडून- मंगलाकडे अस्थिरते कडून स्थिरतेकडे घेऊन जाण्याचे काम करतो. प्रत्येक जण आंतरिक तळमळीतून हा विजयादशमीचा सोहळा आपल्या कौटुंबिक आणि सामाजिक स्तरावर साजरा करताना दिसतो. आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करून आपण येणाऱ्या काळात अज्ञान, अंधश्रद्धा ,अनारोग्य, भ्रष्टाचार ,अन्याय, अत्याचार यावर विजय मिळवू या. मानवतेचे, एकात्मतेचे, बंधूभावाचे, समानतेचे सोने जनमानसात वाटू या. हीच आपली खरी विजयादशमी.
संजय खांडवे
