महायान लेणी समूहातील पहिली - घटत्कोच लेणी
➖➖➖➖➖➖➖
स्थान :- ता .सिल्लोड जि छत्रपती संभाजीनगर ,बुलढाण्यावरून धाड - पिंपळगाव रे - गोळेगाव - अंभई मार्गे ९० कि मी., सिल्लोड किंवा अंजिठ्या वरुन गोळेगावला येवून जाता येते .
➖➖➖➖➖➖➖
छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा हा महाराष्ट्रात असा एकमेव जिल्हा आहे की त्या जिल्हयास जागतिक वारसा स्थळे ठरलेली अजिंठा - वेरुळ सारख्या लेणी समूहाचा वारसा लाभलेला असून जागतिक स्तरावर त्याची ओळख निर्माण झाली आहे . या सोबतच अगदी सुरुवातीस निर्माण झालेल्या पितळखोरा व घटत्कोच लेणी समूह देखील याच जिल्हयात आहे . पितळखोरा हा पहिला प्रयोग होता हे हिनयान लेणी समूह असल्याचे दिसून येते . त्यानंतर महायानांनी त्यामधे अत्यंत मनमोहक व सामाजिक , सास्कृतिक , धार्मिक चित्र उभे करणारे व सर्वात महत्वाचे बुद्धांच्या विविध मुद्रेतील चित्रे काढण्यात आली . त्यांनंतर महायानांनी पहिला लेणी समूह घटत्कोच लेणी समूहाच्या रुपाने निर्माण केला ही महायानांची पहिली लेणी असावी असे दिसते . अजिंठा लेणी समूहातील १६ क्रमांकाची लेणी याच लेणी सोबत निर्माण झाली .
महामार्ग व वास्तु याचे फार जवळचे नाते आहे प्राचीन काळात मार्ग तयार झाल्यावर त्या मार्गावर वास्तु निर्माण केल्या गेल्या. आधुनिक काळ हा समिश्र स्वरुपाचा आहे आताच्या काळात वास्तुच्या सोईने मार्ग निर्माण झालेले आहे पण मार्गाचा मुख्य उद्देश व्यापार व दळणवळणाच्या सोईने असतो . उत्तर -मध्य भारतातीत उज्जैन या प्राचीन शहरा पर्यन्त पोहचणारे प्राचीन मार्ग आपण पाहीले तर उज्जैन - (महिष्मती ) महेश्वर- बऱ्हाणपूर - घटत्कोच लेणी - अजिंठा - भोकरदन - औरंगाबाद - पैठण- तेर असा मार्ग होता . यात घटत्कोचच्या बाजूला पितळखोरा - बाजुला नाशिक असा व्यापरी संपर्क दिसून येतो . भोकरदन - वेरुळ -पैठण - नेवासा - भांजे - सोपारा असाही मार्ग होता .नाणे घाटातून येणारा जुन्नर - भोकरदन - पैठण असे हे प्राचीन मार्गाचे जाळे होते . बऱ्हाणपूर -भोपाळ - सांची असाही प्राचीन मार्गांचा संपर्क होता . या मार्गात घटत्कोच लेणी समूह आपण पाहीला तर असे लक्षात येते की या ठिकाणी सुद्धा अजिंठा-वेरुळ लेणी समूहा सारखी भव्य वास्तु उभी राहिली असती पण त्या ठिकाणच्या दगडाच्या दर्जा पाहून काम सोडलेले दिसते. जंजाळा गावातून उत्तरेला पाऊल वाटेने दोन शेतांचा बंधारा ओलांडून डोंगर उतारावरून पुरातत्व खात्याने तयार केलेल्या पायरी मार्गाने खाली उतरत जातांना अगदी अजिंठा लेणी प्रमाणे डोंगराच्या मध्यात ही लेणी नजरेस पडते . या लेणीत तीन वेळेस भेट दिली पण लॉकडाऊन काळात इतिहास अभ्यासक विवेक चांदुरकरांसोबत गेलो असता वर्षभर पर्यटक न गेल्याने या मार्गावर प्रचंड पाला पाचोळा जमा झाला होता संपूर्ण जंगल निर्मणुष्य होते लेणी जवळ जाऊनही आमची आत जाण्याची हिम्मत झाली नव्हती शिवाय लेणीचे लाकडी द्वार तुटलेले असल्याने आम्ही आत जाणे टाळले होते आता मात्र पर्यटक ये - जा सुरु असते . विविध अंगाने नटलेल्या निर्सगाच्या सानिध्यात लेणी समुहाचा अभ्यास करताना भेटीचा दिवसही अपुर्ण पडतो . लेणीत पोहचताच डोळे मूर्ती शिल्पाकडे एकवटतात जणू काही त्या देखील आपल्याला काहितरी सांगतात याची जाणिव होते आणि ते सत्य आहे . प्राचीन काळात अनेक लहान मोठ्या शिल्पाची निर्मिती ही दिखाऊ किंवा भव्य दिव्यतेच्या दर्शनासाठी मुळीच नव्हती तर त्या प्रत्येक शिल्पात एक गहन तत्व- विचार - संदेश दडलेला असे . या लेणीचे वैशिष्ट्ये म्हणजे तथागतांची विविध मुद्रेतील अनेक शिल्पे येथे आहेत . लेणीजवळ पोहचताच उजव्या बाजूस वर पायऱ्या चढून गेल्यावर हात तुटलेले नागराजाचे सुंदर शिल्प आहे . अलंकृत केलेल्या दोन खांबाच्या कमानीत सुंदर नक्षी काम दिसून येते त्याच्या खालीच एक जीवंत पाण्याचे टाके आहे त्यावरही असेच तुटलेल्या खांबासह सुंदर नक्षीकाम दिसून येते. मुख्य लेणीच्या डाव्या व उजव्या कोणाड्यात दोन खोल्या आहेत . डाव्या बाजुच्या खोलीच्या वर एक ब्राम्ही लिपित शिलालेख आहे आता हा अर्धाच उरला आहे . इ .स .४ थ्या - ५ व्या शतकात वाकाटक नरेश हरिसेन याचा प्रधान वराहदेव याने या लेणीचे निर्माण केले असे समजते . या सोबतच त्याने अजिंठा येथील १६ क्रमांकाच्या लेणीचे निर्माण केले होते . लेणीच्या मुख्य दरवाज्यावर चार चौकटीत कोरीव काम दिसते . दोन्ही बाजूस स्वागतासाठी द्वारपाल आहे.मुख्य चौकटीस्तंभावर दोन्ही बाजुस स्त्री शिल्पे आहे . दरवाज्याच्या वर तीन ध्यानस्त बुद्धशिल्पासह नक्षी काढलेले आहे .
लेणीत प्रवेश केल्यावर उजव्या बाजूला भिंतीमध्ये उठावदार पद्धतीने कोरलेले बौद्धस्तुप आहे . खाली बसलेल्या यक्षाने ते एका हातावर उचलून धरले आहे . त्यावर गोलाकार घुमटाखाली बुद्धांची प्रभावळी असलेली ध्यानस्त मूर्ती आहे . उभी असलेली अभय मुद्रेतील व आसनस्त असेल्या अनेक बुद्धमूर्ती शिल्पे या ठिकाणी दिसून येतात .२० अष्टकोनी व अलंकृत केलेल्या खांबावर हा प्रशस्त असा चौकोनी आकाराचा सभामंडप आहे . पाठीमागे तीन गर्भगृहे आहेत त्यात मध्यभागी मुख्य गर्भगृहात दहा फुट उंच असलेली तथागतांची धम्म चक्र मुद्रेतील भव्य मुर्ती आहे . दोन्ही बाजूने दोन चामरधारी सेवेकरी आहेत वरच्या बाजूस विद्याधर ,यक्ष असून पायथ्याशी अनेक बौद्ध उपासकांची शिल्पे आहे . हरिण व वृषभ शिल्पदेखील आहेत . मुख्य गर्भ गृहाच्या चौकटीवर नागराजाचे शिल्प असून त्यावर स्त्री पुरुषांचे शिल्पे काढलेली आहेत . लेणीच्या आत डाव्या बाजूस सात व उजव्या बाजूस पाच बौद्ध भिक्कू साठी गुफा आहेत . आत असलेल्या काही खांबाचे नक्षीकाम अपूर्ण दिसून येते . काही कारणास्तव त्या काळी काम थांबले असल्याचे दिसते . मुख्य दरवाज्या सह दोन गवाक्ष व इतर दोन लहान दरवाजे आहेत . या लेणीच्या बाजूला आणखी काही लेणी निर्माणचा प्रयत्न झाला पण दगडाचा दर्जा हा निकृष्ठ असल्याने तो थांबल्याचे दिसते . लेणी समोर प्रचंड खोल दरी आहे. या समोरील काताळावरही काही छोट्या गुफा दिसतात पण पोहचता येत नाही त्यावर समोर जंजाळा किल्ला दिसतो . पावसाळ्यात या लेणीला भेट द्यावी या ठिकाणी वाहणाऱ्या धबधब्यामुळे ही लेणी अधिक आर्कर्षित करते .
संजय खांडवे
