नमः शिवाय

 *नमः शिवाय ।*

〰️〰️〰️〰️〰️〰️

सर्वेश्वर महादेव हे सर्वव्यापी समजले जातात .आज आपण आपल्या परिसरामध्ये पाहतो की भगवान शिव शंकराची अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत या मंदिरांमध्ये अगदी मनोभावे भक्त शिवाची भक्ति करत असतात . यामध्ये पुरुष असो वा स्त्री  हे दोघेही तेवढीच श्रद्धा शिवशंकरावर ठे वतात .अनेक ठिकाणी यात्रा उत्सवही अगदी प्राचीन काळापासून सुरू आहेत .शिवलिंगाच्या रूपाने सर्वत्र शिवउपासना होते . हे  शक्तीचे प्रतीक मानले जाते . स्वर्ग व पृथ्वीची निर्मिती करून त्याचे संचलनार्थ सर्व दिशांनी मुख असलेले सर्व दिशांना हात व पाय असलेले भगवान शिव हे महान असे महादेव ठरतात .भगवान महादेवाच्या डाव्या अंगातून विष्णू म्हणजेच श्रीहरीची तथा उजव्या अंगातून ब्रह्मदेवाची निर्मिती झाली आहे या ब्रह्मदेवांना नारायणाच्या नाभीत त्यांनी स्थापित केले आहे ब्रह्मदेव पुढे शिवांच्या प्रेरणेनेच देव, असूर, मनुष्य आदी सृष्टीची रचना करतात .असे शिवपुराण सांगते .भगवान शिव शंकराचा पुराण व इतर आधुनिक साहित्यातून अभ्यास केल्या नंतर त्यांच्या केलेल्या कार्यानुसार मान्यता पावलेल्या नावांची एक मोठी यादीच तयार होते .आदिनाथ, आदी योगी या नावाने ते प्रसिध्दच आहे .आदी हा शब्द त्यांचे प्राचीनत्व सिद्ध करतो .गंजांतक,  जिमूतवाहन, सदाशिव , वृषभध्वज ,परमात्मा , परब्रम्ह ,श्रीनिलकंठ ,ईश्वर , शंभू  , महेश्वर , हर ,चिदानंदस्वरूप अशी कितीतरी नावे शिवाची आहेत .निर्विकार, प्रकाशपूर्ण, करुणामय , चंद्रकला विभूषण, विष्णूकमल, विष्णूक्षेत्र, वेदांतवेद्य ,जटाजुटधारी, त्रिगुणातीत,भ्रमणशील, भक्तवत्सला, दयासिंधू , शंभू ,जितेंद्रिय , महेश , सृष्टीकर्ता , दुर्गेश, जगन्नाथ , मृत्युंजय , दीनबंधू ,दयासिंधू ,शर्वा, , परमतत्वमय, अविनाशी , सर्वेश्वर सहारा कर्ता, दिनबंधू ,पशुपतीनाथ,भैरव , वीरभद्र अशी अनंत नावे त्यांच्या कार्यसिद्दी मुळेच त्यांना प्राप्त झाली आहेत . ' "सर्वो वै रूद्र: " रुद्रच सर्व आहे या महा वाक्यातून ते सिध्द होते . स्थानिक भूप्रदेशातही त्या भागाच्या नावानुसार त्यांना ओळखले जाते जसे सिध्देश्वर ,मानकेश्वर ,बुदनेश्वर,पाताळेश्वर ,केहाळेश्वर ,रामेश्वर अशी अनेक नावे आहेत .

   आणखी कितीतरी रुपे ही शिवाची आहे.भ्रमर कोषात शिवाची ४८ नावे आहेत .वेदांची निर्मिती होण्याअगोदर पासून शिवाची पूजा होत आली आहे .प्रागैतिहासिक काळात शिव निरंजन निराकार होते .ते स्मशानात राहत ,शरीराला भस्म लावत ,मुंडमाला धारण करत,साप अलंकार रूपाने धारण करत,ते महायोगी पेक्षाही मोठे होते.

सर्व संस्कृतीने त्यांचा स्वीकार केला होता .त्यागी -निर्लोभी-निर्लेप दैवत म्हणजे शिव होय .

        शिवाची अतिप्राचीन काळापासून उपासना केली जाते .यांचे काही मूर्तीप्रकार आहेत .

सुखासन,सोमस्कध,चंद्रशेखर,वृषारूढ,नृत्यमूर्ती,गंगाधर,त्रिपुरान्तक,कल्याणमूर्ती,अर्धनारीश्वर,भद्ममूर्ती,पाशुपत,कंकाल,हरीहर,भिक्षाटन,गणेशानुग्रह,दक्षिणमूर्ती कालारि,लिंगोद्वव,श्रीपंचाश्रीपंचाधर,ललाट तिलक ही शिवाची मूर्ती रुपे आहेत .

     उत्तर भारतात शिवाची १२ रूपांची उपासना केली जाते .

सद्योजात,वामदेव,भ्रषोर,तत्पुरुष,ईश,मृत्युजय विजय,किरणाक्ष,भदोरास्त्र,श्रीकंठ,सदाशिव,द्वादशकला संपूर्ण मूर्ती ही ती १२ रुपे आहे .आपण दक्षिण भारतात गेलो तर १८ रूपाचे पूजन होते.ही पुढील सहा रूपे त्यामधे येतात . अर्धनारीश्वर,चंदेशानुग्रह,कालाहमूर्ति,कल्याणमूर्ती,त्रिपुरान्तक,उमास्कंध .

       शिवलिंगाचेही प्राचीन काळापासून खूप महत्व आहे.नदीच्या उगमस्थानावर किंवा काठावर शिवलिंगाची स्थापणा प्राचीन काळापासून होतांना दिसते .मंदीराच्या आकाराच्या प्रमाणात शिवलिंगाची रचना केलेली दिसते .शिवलिंग मोठे असल्यास त्याची स्थापणा बाहेर ओटयावर केलेली दिसते . 

       शिलादपुत्र नंदी हा चंद्रार्थभूषणांचा अत्यंत प्रिय पार्षद होता . तो अत्यंत परमज्ञानी व विवेकपारायणी होता .नंदी हे शिवाचे प्रिय वाहन आहे .शिवमंदिरात नंदीची स्थापणा अनिवार्य असते.प्राचीन काळात विदेशातही नंदीची पूजा होत असे.मिस्त्र,बेबोलियन,

सिरिया आदि विदेशी संस्कृतीत बैल (नंदी)चे महत्व दिसते .५००० वर्षापूर्वीच्या सिंधू संस्कृती मध्ये वृषभ मूर्ती आढळलेल्या आहेत.आपण दक्षिण भारतात गेलो की नंदीच्या विशाल मूर्ती दिसुन येतात .शिवालयासमोर नंदीसाठी स्वंतत्र मंडप असल्याचा नेम दिसून येतो .महाराष्ट्रात कैलास लेणीमध्ये नंदीसाठी स्वंतत्र दालन शिवालयासमोर आहे . अगदी तसेच सुंदर असे नंदीमंडप  गडचिरोली मधील मार्कडेश्वराच्या मंदिरा समोर स्थित आहे . यज्ञ प्रसंगी  दक्षाच्या शिवविरोधाला नंदिने परखडपणे प्रति उत्तर दिल्याचे शिव पुराण सांगते .

         शिव हा एक विचार प्रवाहच आहे गत पाच हजार वर्षापासून चालत आलेला दिसतो .शिव हे कृषीसंस्कृतीचे एक प्रेरणादायी स्वरूप आहे त्यांना पशुपतीनाथही याच अर्थाने म्हटले जाते .हिमवान व मेना यांची पुत्री उमा व शिव यांच्या शिवविवाहात असंख्य कोटी गण , देवी , देवता व ऋषी मुनीच्या उपस्थितीत गंगा , यमुना , गोदावरी तथा असंख्य नद्यांच्या सानिध्यात विवाह पार पडत असतांना ध्वज ,पताके , आंबे केळी आदि खांबाचे मनोरे उभारून मंडप टाकला जातो . सप्तमातृ कांची उपस्थिती व गर्गाने उमा पार्वतीची तांदुळाने ओटी भरणे . अक्षदा, कुश व जलाने शिवाची ओवाळणी हे शिवविवाहाचे प्रसंग कृषी परंपरेचे नाते सांगतात व आजही ते आपण आपल्या शुभ कार्यात जपतो .

           शिवाचे तांडव हे या विश्वाचा नाश नाही तर संचलणार्थ आहे ,ज्याने निर्मिले तो नाश कसा करेल ?

शिवाने 'सत्य' ह्यासाठी व विश्वाच्या संचलणार्थ असंख्य निवाडे पुराणात आढळतात

महादेवास भोळा सांभ ही म्हटले जाते म्हणजे महादेव हे अगदी सहजतेने म्हटल्यापेक्षा कोणताही भेदभाव न पाळता सदैव मदतीस तत्पर अशी देवता !

       अन्न,वस्त्र,निवारा ह्या मनुष्याच्या मूलभूत गरजा या गरजे व्यतिरिक्त मिळवणे म्हणजे मोह ,वासना,आसक्ती 

आणि मनुष्य प्राण्याने मूलभूत गरजा व्यक्तीरिक्त जे धन आहे त्यापैकी काही ज्याचा मूलभूत गरजा अपूर्ण आहेत त्यांना दान करावे असे सांगत धनसंचय करणाऱ्या कुबेरासही महादेवांनी फटकारले होते हे माझ्या वाचनात आहे.

        समुद्रमंथनातील विष सृष्टीच्या संचलणार्थ आपल्या कंठात सामावणारे संपुर्ण विश्वाच्या न्यायनिवाड्यात ही केवळ आणि केवळ सत्य ह्या विषयावर ठाम राहूण पुराणामध्ये न्याय देतांना दिसतात

      न्याय दर्शनाचा विचार सांगत पुढील येणाऱ्या काळात सत्याच्या चिकित्सेसाठी गौतम ॠषींना सहा दर्शना पैकी "न्याय" दर्शनाची मांडणी करायला सांगतात

     शिवाची अनंत रुपे हया विश्वाच्या अनंत हर्षासाठी आजही तुमच्या आमच्यात जेथे सत्य आहे

जेथे पविञता आहे

जेथे विचाराची सुंदरता आहे

जेथें मनुष्यजातीची सेवा आहे

जेथे मोह,माया,लोभ,आसक्तीला

स्थान नाही 

तेथे निश्चितच देवादीदेव शिवाचाच वास आहे

➖➖➖➖➖➖

नमः शिवाय

संजय खांडवे

9011971122